Հայկական այբուբենի պատմությունը․ ինչպես Մեսրոպ Մաշտոցը փոխեց հայ ժողովրդի ապագան
Հայկական այբուբենը պարզապես տառերի հավաքածու չէ։ Այն հայ ժողովրդի մշակույթի, պատմության և ինքնության ամենակարևոր հիմքերից մեկն է։ Ավելի քան 1600 տարի հայերեն գիրը պահպանել է մեր լեզուն, գրականությունը և պատմական հիշողությունը։
Այս հոդվածում կծանոթանանք հայկական այբուբենի ստեղծման պատմությանը և կհասկանանք, թե ինչու Մեսրոպ Մաշտոցի աշխատանքը դարձավ հայոց պատմության ամենակարևոր իրադարձություններից մեկը։
Ինչու էր անհրաժեշտ հայկական այբուբենը
Մինչև հայկական գրերի ստեղծումը Հայաստանում օգտագործվում էին տարբեր օտար լեզուներ և գրային համակարգեր, հատկապես հունարենն ու ասորերենը։
Սակայն դրանք չէին կարող լիարժեք արտահայտել հայերենի բոլոր հնչյունները։ Բացի այդ, սեփական գրի բացակայությունը դժվարացնում էր կրթության, գրականության և կրոնական գրքերի տարածումը ժողովրդի շրջանում։
Հայերեն գրի ստեղծումը դարձավ ազգային և մշակութային անհրաժեշտություն։
Ո՞վ էր Մեսրոպ Մաշտոցը
Մեսրոպ Մաշտոցը հայ ուսուցիչ, գիտնական և հոգևոր գործիչ էր։ Նա ծնվել է մոտավորապես 4-րդ դարի երկրորդ կեսին և իր կյանքի մեծ մասը նվիրել է կրթությանը։
Մաշտոցը հասկանում էր, որ եթե հայ ժողովուրդը ցանկանում է պահպանել իր լեզուն և մշակույթը, անհրաժեշտ է ունենալ սեփական այբուբեն։
Կաթողիկոս Սահակ Պարթևի և Վռամշապուհ թագավորի աջակցությամբ Մաշտոցը սկսեց հայկական գրերի ստեղծման աշխատանքը։
Հայկական այբուբենի ստեղծումը
Հայկական այբուբենը ստեղծվել է մոտավորապես 405 թվականին։
Սկզբնական այբուբենը բաղկացած էր 36 տառից։
Այն մշակված էր այնպես, որ հնարավորինս ճշգրիտ ներկայացներ հայերենի հնչյունները։
Դարերի ընթացքում այբուբենին ավելացվեցին ևս երկու տառ՝ Օ և Ֆ, և այսօր ժամանակակից հայկական այբուբենն ունի 38 տառ։
Առաջին հայերեն նախադասությունը
Հայկական գրերի ստեղծումից հետո սկսվեց հայերեն գրականության և թարգմանական մեծ շարժում։
Ավանդաբար Մեսրոպ Մաշտոցի առաջին թարգմանած նախադասություններից մեկը համարվում է Աստվածաշնչի Առակաց գրքից հետևյալ հատվածը.
«Ճանաչել զիմաստութիւն եւ զխրատ, իմանալ զբանս հանճարոյ»։
Այս խոսքերը շատ խորհրդանշական էին, քանի որ նորաստեղծ հայկական գրերի գլխավոր նպատակներից մեկը հենց գիտելիքի և կրթության տարածումն էր։
Ինչ փոխեց հայկական այբուբենը
Հայկական գրերի ստեղծումը շատ ավելի մեծ նշանակություն ունեցավ, քան պարզապես նոր գրային համակարգ ունենալը։
Այն հնարավորություն տվեց՝
հայերեն թարգմանել կարևոր աշխատություններ,
ստեղծել հայկական դպրոցներ,
զարգացնել պատմագրությունն ու գրականությունը,
պահպանել հայոց լեզուն,
սերունդներին փոխանցել պատմությունն ու մշակույթը։
5-րդ դարը հետագայում անվանվեց Հայ գրականության Ոսկեդար, քանի որ այդ ժամանակ ստեղծվեցին և թարգմանվեցին բազմաթիվ կարևոր աշխատություններ։
Մատենադարանն ու հայկական ձեռագրերը
Հայկական գրերի ստեղծման շնորհիվ դարերի ընթացքում գրվեցին հազարավոր ձեռագրեր։
Այսօր դրանցից շատերը պահպանվում են Երևանի Մեսրոպ Մաշտոցի անվան Մատենադարանում։
Այդ ձեռագրերը վերաբերում են ոչ միայն կրոնին, այլ նաև պատմությանը, բժշկությանը, աստղագիտությանը, փիլիսոփայությանը, աշխարհագրությանը և բազմաթիվ այլ գիտությունների։
Այսպիսով, հայկական այբուբենը դարձավ նաև գիտելիքի պահպանման միջոց։
Ինչու է այբուբենը կարևոր նաև այսօր
Ավելի քան 1600 տարի անց մենք դեռ օգտագործում ենք այն գրային համակարգը, որի հիմքը ստեղծել է Մեսրոպ Մաշտոցը։
Դա նշանակում է, որ այսօր հայերեն գրված յուրաքանչյուր գիրք, հոդված, հաղորդագրություն կամ կայք ինչ-որ չափով շարունակում է այն պատմությունը, որը սկսվել է 5-րդ դարում։
Հայկական այբուբենը ոչ միայն անցյալի ժառանգություն է, այլ նաև կենդանի համակարգ, որը շարունակում է միավորել աշխարհի տարբեր երկրներում ապրող հայերին։
Եզրակացություն
Մեսրոպ Մաշտոցի ստեղծած այբուբենը դարձավ հայ ժողովրդի պատմության ամենահզոր մշակութային ձեռքբերումներից մեկը։
Այն օգնեց պահպանել լեզուն, զարգացնել կրթությունը և փոխանցել հայկական մշակույթը սերնդից սերունդ։
Այսօր, երբ մենք գրում կամ կարդում ենք հայերեն, շարունակում ենք ավելի քան 1600 տարվա պատմություն։